NARKOTYKI

Pochodne makowca (opioidy)

Do najbardziej rozpowszechnionych w Polsce (poza alkoholem, lekami, tytoniem i kofeiną) substancji psychoaktywnych należą pochodne makowca czyli opioidy (opiaty). Działają one przeciwbólowo i poprzez redukcję lęku dają uczucie spokoju a niekiedy euforii.

Przetwory maku znane są od kilku tysięcy lat i były stosowane jako środek przeciwbólowy, uspokajający i przeciwbiegunkowy. Opiaty otrzymywane są z maku ogrodowego (Papaver), który dotarł do Europy ponad 4 tysiące lat temu. Mak zawiera wiele różnych alkaloidów. Nazwa opium pochodzi od greckiego słowa “opion", które oznacza sok roślinny. Sokiem tym jest mleczko uzyskiwane z dojrzewających makówek. Opiaty mogą być naturalne (np. morfina, kodeina), półsyntetyczne (np. heroina, która została zsyntetyzowana po raz pierwszy w 1874 roku przez Wrighta oraz hydromorfina) i syntetyczne (np. fencyklidyna, fentanyl).

Wśród polskich narkomanów najbardziej rozpowszechnionymi opiatami są tzw. kompot (polska heroina), makiwara, „zielone” (substancja uzyskiwana z mleczka makowego w okresie letnim, która po odpowiedniej przeróbce jest przyjmowana dożylnie), morfina a niejednokrotnie różne mieszanki zawierające w sobie pochodne makowca. Uzależnienie może rozwinąć się już po pierwszym lub drugim wstrzyknięciu. Osoby wstrzykujące sobie te środki (przeważnie dożylnie) można rozpoznać po śladach nakłuć na rękach, nogach, czasem na szyi bądź na stopach. W przypadkach niemożności wkłucia się do żyły stosowane są wstrzyknięcia domięśniowe.

Jednorazowe przyjęcie pochodnych makowca powoduje takie objawy, jak: euforia i niepokój ruchowy lub spowolnienie z sennością, zwężenie źrenic, osłabienie reakcji na światło, suchość śluzówek jamy ustnej, obniżone łaknienie, spadek ciśnienia krwi.

Przewlekłe przyjmowanie powoduje wyniszczenie, spadek odporności, bladość skóry ze zmianami zapalnymi i skłonnością do wyprysków, zanik żył powierzchownych, przewlekłe zaparcia i zaburzenia miesiączkowania.

Dodatkowym problemem, związanym w znacznym stopniu z dożylnym przyjmowaniu substancji psychoaktywnych, jest nosicielstwo wirusa HIV wywołującego chorobę AIDS. Dość powszechne jest zjawisko przyjmowania przez narkomanów, obok pochodnych makowca, leków będących pochodnymi benzodwuazepin, kwasu barbiturowego oraz amfetaminy. Na polskim rynku narkotycznym obecna jest od jakiegoś czasu postać heroiny przystosowana do palenia tzw. brown sugar, który zawiera jedynie ok.10% narkotyku.

Metadon i buprenorfina

Metadon (chlorowodorek 6-dimetyloamino 4,4 difenylo-3 heptanon) został zsyntetyzowany w 1937 lub w 1941 roku, w Niemczech (podobno początkowo otrzymał nazwę dolofina na cześć Adolfa Hitlera), i był stosowany jako altematywny środek p/bólowy w stosunku do morfiny. Jest on agonistą receptorów opioidowych. Powoduje uzależnienie fizyczne i psychiczne, daje krzyżowa tolerancję z opioidami. Jego dostępność biologiczna wynosi 85%. Metadon zapobiega wystąpieniu zespołu abstynencyjnego opioidowego, łagodzi objawy głodu psychicznego, blokuje działanie euforyzujące innych opioidów co w efekcie prowadzi do zredukowania używania nielegalnych substancji psychoaktywnych, zmniejsza liczbę kryminogennych zachowań, poprawia funkcjonowanie psychiczne, somatyczne i społeczne. Znalazł więc zastosowanie w leczeniu osób uzależnionych od opiatów w ramach programów mających na celu ograniczenie szkód związanych z przyjmowaniem narkotyków (harm reduction). Do leczenia substytucyjnego osób uzależnionych od opioidów wykorzystali go po raz pierwszy w 1964 roku Vincent Dole i Maria Nyswander.

Metadon podawany jest doustnie, łagodzi lub usuwa objawy abstynencyjne i działa dłużej niż inne narkotyki (12-24 godziny), co pozwala na rzadsze jego przyjmowanie. Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Zdrowia, do programu metadonowego mogą być kwalifikowane osoby, które: mają rozpoznane uzależnienie od opiatów oraz przyjmują je dożylnie od co najmniej pięciu lat, trzykrotnie podejmowały nieudane próby leczenia w ośrodkach oraz ukończyły 18 lat., Kontrolowane podawanie metadonu osobom uzależnionym pozwala im na prowadzenie życia z dala od środowiska narkomanów i środowisk przestępczych, poprawia jakość życia, zmniejsza kryminogenność i śmiertelność (np. pozwala uniknąć skutków przedawkowania czy zmniejsza możliwość zakażenia HIV i HBS). Część “opiatowców" podejmuje z czasem różne formy leczenia prowadzące do pełnej abstynencji. U nowonarodzonych dzieci kobiet przyjmujących metadon obserwowano znacznie łagodniejsze objawy zespołu abstynencyjnego. Negatywną cechą metadonu jest jednak jego działanie uzależniające. W celu ograniczenia możliwości handlu metadonem i stosowania go w formie iniekcji, do jego roztworów bywa dodawany antagonista metadonu, który nie działa przy podaniu doustnym natomiast po podaniu dożylnym wywołuje zespół objawów abstynencyjnych. Warto wiedzieć, że osoby pobierające metadon mają swoje grupy samopomocowe – Anonimowych Metadonowców (Metadone Anonymous) oparte na Programie Dwunastu Kroków.

Buprenorfina jest syntetycznym narkotykiem przeciwbólowym o działaniu ok. 30-krotnie silniejszym od morfiny. Z badań wynika, że może mieć zastosowanie w leczeniu opiatowych zespołów abstynencyjnych, podobnie jak metadon, od którego ma niższy potencjał uzależniający.

Amfetamina

Amfetamina zsyntetyzowana została z kwasu fenylometyloartylowego w 1887 roku w USA. W 1927 r. (lub w 1932 r.) wprowadzona została do lecznictwa pod nazwą benzedryny jako środek w leczeniu dychawicy oskrzelowej a w 1937 roku zastosowano ją do leczenia narkolepsji. W 1936 roku opisano zespół uzależnienia od amfetaminy, a dwa lata później zwrócono uwagę na jej własności anorektyczne oraz opisano psychozę poamfetaminową. W 1941 roku amfetamina wprowadzona została na listę narkotyków.

Amfetamina oraz jej pochodne (deksamfetamina, metamfetamina) mogą być przyjmowane dożylnie, doustnie i do nosa (w postaci białego proszku) oraz mogą być palone. Spotykana jest pod wieloma nazwami („dexies”, „uppers”, „black beauties”, „bennies” i „diet pills”). Z kolei pochodna amfetaminy – metamfetamina znana jest pod nazwami: „crack”, „cristal”, „speed”, „go” czy „ice” i najczęściej zażywana drogą wziewną - palona w fajce lub wdychana po podgrzaniu na kawałku foliii aluminiowej. Na „czarnym rynku” można spotkać pochodną amfetaminy - MDMA (3,4-metylendioksymatamfetaminę) pod nazwami „Ecstasy”, „XTC”, „ Adam”. Przyjęcie pochodnych amfetaminy powoduje stan zatrucia, niezależnie od drogi jej podania. W ostatnim czasie produkcja, dostępność i spożycie „Ecstasy" wzrosły w USA w takim tempie, że wkrótce może ona stanowić równie wielkie zagrożenie jak kokaina czy heroina pomimo, że na rynku amerykańskim jedna tabletka kosztuje od 25 do 40 dolarów. Dotarła ona również do Polski i zdążyła już pochłonąć ofiary śmiertelne.

Objawy ostrego zatrucia amfetaminą manifestują się najczęściej wystąpieniem pobudzenia ruchowego, przyspieszeniem toku myślenia, wzmożonej aktywności umysłowej oraz wielomówności. Wśród objawów fizycznych dominują przyspieszenie czynności serca, wzrost ciśnienia krwi, duszność, nadmierna potliwość, dreszcze, rozszerzenie źrenic, suchość w jamie ustnej, nudności i wymioty. U osób przyjmujących amfetaminę i jej pochodne wytwarza się silna zależność psychiczna (zdaniem większości badaczy, bez zależności fizycznej).

Przy próbach odstawienia pojawia się ociężałość, męczliwość, wzmożone łaknienie i ciężka depresja. W ciągu pierwszych dni występuje zwiększone zapotrzebowanie na sen, a nawet sen trwający kilka dni.

Najczęściej spotykanymi pochodnymi amfetaminy są Benzedryna, Pervityna, Preludyna i Ritalina oraz stosowane przez osoby dbające o zachowanie tzw. linii środki obniżające łaknienie, jak Avipron i Mirapront. W Polsce amfetamina została wykreślona z lekospisu, jednak produkowana jest nielegalnie i rozprowadzana w postaci białego proszku po 50 lub 100 mg w jednej dawce.

Kokaina

Kokaina należy do substancji pobudzających, które wywołują głównie zależność psychiczną. Substancję tę otrzymuje się z liści krzewów kokainowych (Erythrxylaceae, polska nazwa - krasnodrzew, czerwonokrzew). Dla uzyskania 1 kg. czystej kokainy potrzeba 200 kg. liści koki. Roślina jest najbardziej rozpowszechniona w Ameryce Południowej (w Andach) a także w zachodnich Indiach oraz w Indonezji. Prawdopodobnie była używana przez Indian z Peru, Boliwii i Ekwadoru już ponad 2000 lat przed n.e. Liście koki żuto, aby usunąć objawy zmęczenia, poprawić koncentrację, wywołać euforię i tym samym ułatwić pokonywanie trudnych warunków bytowych na dużych wysokościach. W 1749 roku kokę przewieziono do Europy a w 1859 roku niemiecki chemik Albert Niemann wyizolował z liści koki alkaloid, który zaczęto stosować w medycynie do znieczuleń. Obecnie kokaina stosowana jest najczęściej w postaci białego, krystalicznego proszku, który się wdycha, wącha jako tabaczkę lub pali (nazwy slangowe używane dla określenia kokainy to: koka, śnieg, cios, laska, odlot, cukierek do nosa lub płatek, „charlie”). Można ją także połykać. Coraz częściej spotyka się osoby wstrzykujące sobie kokainę dożylnie. Od połowy lat 80-tych dostępny jest tzw. crack (rodzaj kokainy w formie małych kostek lub kulek), który ma silne właściwości uzależniające. Nazwa pochodzi od ang. crack = huknąć, ponieważ podczas palenia w fajce kryształy kokainy pękają z trzaskiem.

Jednorazowe przyjęcie kokainy powoduje poprawę samopoczucia, spadek łaknienia i potrzeby snu, wzrost aktywności fizycznej i intelektualnej, stan euforii przechodzący niejednokrotnie w pobudzenie ruchowe i seksualne z lękiem. Szybkie bicie serca, przyspieszony oddech, zwiększenie ciśnienia tętniczego krwi oraz temperatury ciała może wystąpić nawet po małych ilościach kokainy. Przewlekłe zażywanie kokainy prowadzi do wystąpienia zaburzeń snu i łaknienia z postępującym wyniszczeniem, zaburzeń czucia, napadów drgawkowych, urojeń prześladowczych, objawów majaczenia i depresji z zamachami samobójczymi, przejawów agresji oraz innych niekontrolowanych zachowań. Przy wielokrotnym zażywaniu kokaina może już nie powodować lepszego nastroju, przeciwnie pojawia się uczucie niepokoju, lęku, drażliwości, wahania nastroju, obłęd (paranoja), bezsenność oraz utrata masy ciała.

Kokaina powoduje niewątpliwie uzależnienie psychiczne. Przyjmowana jest najczęściej kilkudniowymi “ciągami”. Zależność fizyczna jest bardzo słaba, a przez niektórych badaczy negowana. Podobnie kontrowersyjne jest występowanie zjawiska tolerancji.

Pochodne konopi (marihuana i haszysz)

Konopie indyjskie, znane również pod nazwa konopie siewne (Cannabis indica albo Cannabis satvia), znane są od ponad 5000 lat, pochodzą z Azji Środkowej. Istnieją dwa typy konopi różniące się między sobą właściwościami i zastosowaniem. Konopie tzw. typu włóknistego (fiber type cannabis) były używane przez tysiąclecia przede wszystkim do produkcji tkanin i powrozów. Typ drugi - narkotykowy (drug type cannabis) jest od dawna surowcem do produkcji środków odurzających, tj. haszyszu i marihuany. Stan odurzenia uzyskuje się poprzez wciąganie głęboko do płuc dymu powstałego podczas palenia tych środków.

Kannabis znajduje się na liście substancji będących pod kontrolą międzynarodową, grupującej związki o dużym potencjale uzależniającym bez zastosowania medycznego. Program Kontroli Narkotyków ONZ szacował, że w 1990 roku 141 milionów ludzi (2,45% populacji świata) nadużywało konopi. W Polsce najbardziej rozpowszechnione są wprawdzie papierosy z marihuaną (potoczne nazwy to „trawka”, „maryśka”, „skręt”), jednak ostatnio coraz częściej spotykany jest „skun" czyli marihuana wzbogacana środkami halucynogennymi, amfetraminą i heroiną.

Konopie indyjskie traktowane są jako „narkotyk rekreacyjny”, jednak osoby palące je z pobudek psychologicznych (np. dla poprawienia samopoczucia, odprężenia) są bardzo podatne na powstanie uzależnienia. Najbardziej powszechnym narkotykiem z tej grupy jest marihuana i szacuje się, że w Ameryce Północnej i w Europie używa ją regularnie ponad 20 mln. osób

Jednorazowe przyjęcie powoduje lepsze samopoczucie (m.in. euforię, przekonanie o swoich większych możliwościach, ukojenia bólu). Często spotykane są zaburzenia poczucia czasu, przestrzeni, zafałszowany odbiór barw i dźwięków, uczucie utraty łączności ze światem. Zdarza się, że występują objawy ostrej psychozy toksycznej (z halucynacjami, iluzjami i urojeniami), stan lęku i paniki oraz depresja z myślami samobójczymi.

U osób palących przewlekle przetwory konopi wyróżnia się następujące fazy: dobrego samopoczucia i euforii, nadwrażliwości zmysłowej, ekstatyczna i snu.

Długotrwałe przyjmowanie marihuany, szczególnie przez osoby młode, powoduje wystąpienie tzw. zespołu amotywacyjnego („wypalenia się”), który polega na stopniowej utracie zainteresowania codziennymi czynnościami i otaczającym światem. Według badań amerykańskich, objawy te obserwuje u siebie ok. 40% osób systematycznie palących marihuanę. Opublikowane w styczniu 2000 r. badania wykazały u osób, które zaczęły palić marihuanę przed 17 rż., w porównaniu z tymi, którzy zaczęli palić później – opóźniony rozwój niektórych struktur mózgowych (badanie przy pomocy rezonansu magnetycznego) oraz niższy wzrost i mniejszą wagę ciała. Ma to prawdopodobnie związek z negatywnym wpływem marihuany na hormony płciowe i hormony produkowane przez przysadkę mózgową.

U osób przyjmujących przewlekle przetwory konopi występuje ponadto bezsenność, bóle głowy, spadek wagi ciała a często wyniszczenie spowodowane utratą łaknienia, dolegliwościami żołądkowymi i przewlekłą biegunką. Obserwuje się również negatywny wpływ na procesy pamięciowe oraz spadek sprawności intelektualnej i psychomotorycznej.

Alkaloidy, zawarte w konopiach indyjskich, bardzo trudno wydalają się z ustroju. Składnik psychoaktywny - tetrahydrokannabinol utrzymuje się w organizmie przez ok. 30 dni (bardzo łatwo rozpuszcza się w tłuszczach i stąd trudno wydala się). Zależność od kannabinoli jest zależnością psychiczną, ale obserwowano po zaprzestaniu palenia przez osoby przyjmujące codziennie wysokie dawki - słabo wyrażone objawy zespołu odstawienia (abstynencyjnego). Najczęściej były to „głód” narkotyku, drażliwość, lęk, nadmierna potliwość i spadek łaknienia.

Substancje wziewne (inhalanty)

Już w XIX wieku, w Wielkiej Brytanii i Ameryce Północnej, znane było wąchanie tlenku azotu. Na szerszą skalę, wąchanie benzyny w celu uzyskania stanu odurzenia, zaczęło rozpowszechniać się w latach pięćdziesiątych, w Stanach Zjednoczonych. W latach sześćdziesiątych, wąchanie klejów, benzyny i rozpuszczalników stało się modne wśród nastolatków zarówno w Stanach Zjednoczonych, jak i na Zachodzie Europy. Stopniowo powiększała się ilość substancji, których wdychanie dawało stan odurzenia. Zaczęto wykorzystywać do tego celu kleje, farby, lakiery, detergenty, aerozole, a nawet środki do prania na sucho i gaz propan-butan z butli turystycznych. W latach 70 zanotowano w Polsce pierwsze przypadki zatruć rozpuszczalnikiem organicznym o nazwie TRI oraz proszkiem do prania o nazwie IXI, który był podgrzewany i wąchany grupowo przez młodzież. Wiele rozpuszczalników organicznych takich jak eter, benzyna, rozcieńczalniki zawarte w klejach,. wytwarza opary, których wdychanie powoduje zatrucie organizmu i stan odurzenia. Zawarte w nich związki chemiczne (toluen, benzen, ksylen, trójchloroetan itp.) są szczególne spowinowacone z tłuszczami i z tego powodu są bardzo wolno eliminowane z organizmu.

Wygląd i objawy po użyciu inhalantów: euforia, niezborność ruchowa, spowolnienie i zamazana mowa, szerokie źrenice, mocno zaczerwienione oczy (zapalenie spojówek), łzawienie, nadwrażliwość na światło, kichanie, katar, kaszel, czasami krwawienie z nosa. Osoba taka może skarżyć się na podwójne widzenie, dzwonienie w uszach, bóle głowy, doznawać omamów a także demonstrować nastawienia wielkościowe. U osób wdychających rozpuszczalniki wlane do torby plastikowej może wystąpić w okolicach ust tzw. rumień wąchaczy kleju.

Bardzo łatwo dochodzi do przedawkowania i ostrego zatrucia, które ma ciężki przebieg kliniczny, bowiem objawy rozwijają się bardzo gwałtownie. Sam sposób przyjmowania (wdychanie z worka foliowego) oraz możliwość wystąpienia ostrej reakcji alergicznej z zablokowaniem krtani włącznie, stwarzają możliwość zgonu poprzez uduszenie.

Objawy zespołu abstynencyjnego występują tylko u niektórych osób, po wielomiesięcznym okresie przyjmowania inhalantów. Najczęściej obserwuje się: niepokój, lęk, drażliwość, zaburzenia snu oraz zaburzenia nastroju.

Odurzanie się środkami wziewnymi nazywane jest w żargonie „snifowaniem" (ang. sniff - wąchać), „cachaniem", „buzowaniem", „klejeniem się", a „buchnąć" albo „dmuchać" oznacza odurzyć się. Substancje halucynogenne

Do najczęściej przyjmowanych w Polsce substancji halucynogennych należą grzyby z grupy Psylocybe (spożywane suszone lub surowe, do kilkunastu sztuk jednorazowo). Warto wiedzieć, że napary z grzybów Psylocybe odgrywały ważną rolę w rytualnych obrzędach Azteków wywołując „uczucie boskiego błogostanu”. Znacznie rzadziej używane są lulek czarny (Hyoscyamus niger), bieluń dziędzierzawa (Datura stramonium), korzeń kokoryczki pustej (Corydalis rhisoma) i LSD (w postaci nasączonych papierków do ssania, kapsułek i tabletek). LSD nazywane jest w żargonie „kwasem" lub „acidem" (ang. acid - kwas). Do grupy substancji halucynogennych należy jeszcze wiele innych roślin - kilkadziesiąt kaktusów, owoce, grzyby, korzenie i kory drzew. W celu uzyskania „mocnych wrażeń” stosowane są także - meskalina (peyotl), harmina, ibogaina i wiele, wiele innych.

Przyjmowanie tych substancji powoduje początkowo wystąpienie objawów fizycznych (rozszerzenie źrenic, wzrost ciśnienia krwi, przyspieszenie czynności serca, wzrost ciepłoty ciała, ślinotok, nudności, drżenia mięśniowe i wzmożenie odruchów ścięgnistych) a następnie - objawów psychicznych (omamy, zwłaszcza wzrokowe, iluzje, urojenia o różnej treści, mistyczne przeżycia religijne, czasami lęk, zaburzenia percepcji czasu, zaburzenia pamięci, napady paniki i agresji). Osoba będąca pod działaniem halucynogenów ma zafałszowany odbiór wrażeń zmysłowych („słyszenie” skórą, „widzenie” muzyki, poczucie „pływania” ciała i lewitacji). Doznaje ona barwnych wizji, uzyskuje zmianę poczucia kształtów i barw, zaostrzone widzenie kontrastów i detali, zaostrzenie wrażeń słuchowych oraz poczucie derealizacji. Zaburzeniu ulega także orientacja w czasie i przestrzeni (minuty wydają się być godzinami). Objawy psychiczne utrzymują się przeważnie przez parę godzin, ale mogą przedłużać się nawet do 12 godzin. Substancje halucynogenne nie powodują zależności fizycznej, natomiast obserwowany jest wzrost tolerancji.

Psychiatrzy i psychologowie przy pomocy halucynogenów podejmowali próby dotarcia do świata przeżyć osób chorych psychicznie. Od eksperymentów tych jednak odstąpiono w związku z nieodwracalnymi skutkami dla organizmu, jakie może pozostawić po sobie przyjmowanie tych substancji.