PRACOHOLIZM

W ostatnim czasie bardzo atrakcyjny stał się u nas wizerunek człowieka aktywnego. Słysząc o kimś kto jest „zapracowany" domyślamy się, że jest on dobrym fachowcem, osobą ambitną i niezastąpioną, że jest człowiekiem sukcesu. Ludzi skłonnych poświęcić firmie każdą - nawet wolną - chwilę pracodawcy chętnie zatrudniają, a niektórzy z nich - oferują prestiżowe stanowiska, wysokie zarobki - żądając w zamian "zaprzedania duszy" przedsiębiorstwu. W ten sposób uzależniają od siebie i od zaoferowanej pracy.

Z tego powodu coraz częściej spotykamy osoby, które są tak pochłonięte swoją pracą zawodową, że nie znajdują czasu dla rodziny, na sen i odpoczynek czy też na kontynuację swoich dotychczasowych zainteresowań. Powodów takiej sytuacji może być wiele. Czasami trwa to jedynie przez krótki okres czasu i jest wynikiem chwilowego nadmiaru obowiązków, po których wypełnieniu sytuacja powraca do normy. Kiedy indziej poświęcanie dużej ilości czasu na pracę zawodową ma charakter przejściowy i spowodowane jest chęcią "wykazania się" przed szefami, a wynika z obawy przed zwolnieniem, z chęci szybkiego zrobienia kariery czy zarobienia "dużych" pieniędzy.

Spotykamy jednak sytuacje, kiedy praca wymyka się całkowicie spod kontroli i staje się prawdziwą obsesją. Dni wolne od pracy wyzwalają u pracoholików poczucie dyskomfortu, a nawet cierpienia. Pobyt poza pracą jest tylko fizyczny, bowiem przez cały czas nurtują ich natrętne myśli dotyczące obowiązków zawodowych. Myśli te obecne są podczas rozmów z bliskimi, oglądania telewizji czy wykonywania różnych czynności domowych. Dzwonią często do pracy, żeby sprawdzić czy wszystko jest w porządku pilnuje też, aby zawsze być w zasięgu telefonu, bo może nagle okazać się, że jest natychmiast potrzebny w pracy. Jeżeli taka sytuacja utrzymuje się przez wielu lat kosztem rodziny, kosztem wypoczynku (np. praca po 16 godzin dziennie albo parę lat bez przyzwoitego urlopu) czy też zdrowia - mamy wówczas pewność, że jest to uzależnienie od pracy czyli pracoholizm. Wiadomo jednocześnie, że takie oddanie się pracy nie musi iść wcale w parze z jakością wykonywanej pracy.

Źródło takiego postępowania tkwi zapewne w strukturze potrzeb psychicznych. Ryzyko uzależnienia od pracy wzrasta, kiedy niektóre potrzeby nie zostają zaspokojone w warunkach związku małżeńskiego czy w życiu rodzinnym. Wobec braku akceptacji swojej osoby dochodzić może w tych warunkach do poszukiwania innych możliwości zaspokajania tych potrzeb i "wykazania się" w inny sposób tj. poprzez zaangażowanie w pracę zawodową. Jednocześnie nie można wykluczyć, że za taki stan odpowiedzialne są również mechanizmy biologiczne, podobnie jak ma to miejsce w przypadkach innych uzależnień.

Rozwinięcie się pełnego zespołu objawów uzależnienia od pracy poprzedzają objawy ostrzegawcze. Wśród nich najwcześniej pojawia się niedotrzymywanie obietnic składanych bliskim. Przyszły pracoholik umawia się np. z dziećmi na spacer czy do kina, z żoną na zakupy, a z przyjaciółmi na partyjkę bridża i wkrótce okazuje się, że nie może zrealizować swoich obietnic, bo "nagle" musi zostać w pracy. Innym sygnałem ostrzegawczym powinny być sytuacje, kiedy jest tak bardzo zaangażowany w wykonywanie swoich czynności zawodowych, że traci kontrolę nad czasem poświęcanym na wypełnianie swoich obowiązków zawodowych. Zapytany po kilku godzinach spędzonych w pracy jak długo tu jest odpowiada 2-3 godzinki nie zdając sobie sprawy, ze tych godzin upłynęło znacznie więcej. Taka sytuacje można przyrównać do spotykanego u osób uzależnionych od alkoholu "urwanego filmu".

Początek strony

CZY ZAANGAŻOWANIE W PRACĘ JEST PROBLEMEM W PANI/PANA ŻYCIU?

• Czy jest Pan/i bardziej podekscytowana/y pracą niż rodziną bądź czymkolwiek innym?
• Czy zdarza się, że może Pan/i "podładować swój akumulator" poprzez pracę, a kiedy indziej nie udaje się to?
• Czy zabiera Pan/i ze sobą pracę idąc spać, na dni weekendowe czy wybierając się na wakacje?
• Czy praca jest zajęciem, które Pani/Pan najbardziej lubi i o którym najczęściej mówi?
• Czy pracuje Pan/i więcej niż 40 godzin tygodniowo?
• Czy zamienia Pan/i swoje ulubione zajęcia na zajęcia przynoszące dochód?
• Czy bierze Pan/i pełną odpowiedzialność za efektywność swojej pracy?
• Czy Pani/Pana rodzina lub przyjaciele przestali liczyć na to, że znajdzie Pan/i dla nich wolny czas?
• Czy zdarza się Pani/Panu niewłaściwie zaplanować jakieś zadanie, a później bardzo spieszyć się, żeby zdążyć je ukończyć?
• Czy jest Pan/i przekonana, że wszystko jest w porządku kiedy poświęca się bardzo dużo czasu na pracę, o ile wykonuje się to co się lubi?
• Czy denerwują Panią/Pana ludzie, którzy mają ważniejsze sprawy niż praca zawodowa?
• Czy sądzi Pan/i, że jeżeli nie będzie pracował/a wystarczająco ciężko to może stracić pracę?
• Czy przyszłość jest dla Pani/Pana wiecznym zmartwieniem nawet wówczas, kiedy sprawy mają się dobrze?
• Czy swoje czynności zawodowe wykonuje Pan/i energicznie i konkurencyjnie?
• Czy drażnią Panią/Pana sytuacje, kiedy ktokolwiek sugeruje, że należy ograniczyć pracę i znaleźć czas na coś innego?
• Czy poświęcanie dużej ilości czasu na pracę wpływa niekorzystnie na Pani/Pana relacje z bliskimi?
• Czy myśli Pan/i o pracy nawet wówczas, kiedy jedzie samochodem, rozmawia z innymi ludźmi lub wybiera się do snu?
• Czy podczas posiłków zajmuje się Pan/i sprawami zawodowymi lub czyta na ten temat?
• Czy sądzi Pan/i, że większa ilość pieniędzy mogłaby rozwiązać różne problemy w Pani/Pana życiu?

KRYTERIA DIAGNOSTYCZNE PRACOHOLIZMU

Opierając się na kryteriach ICD-10 można zaproponować, aby pracoholizm rozpoznawać wówczas, kiedy w okresie ostatniego roku stwierdzono obecność co najmniej trzech objawów z poniższej listy:

• silną potrzebę lub poczucie przymusu wykonywania czynności związanych z pracą zawodową;
• subiektywne przekonanie o mniejszych możliwościach kontrolowania swoich zachowań związanych z pracą, tj. trudności w powstrzymywaniu się od wykonywania czynności zawodowych, w kontrolowaniu ilości czasu poświęcanego na wykonywanie czynności związanych z pracą zawodową oraz w kontrolowaniu ilości wykonywanych zadań zawodowych;
• występowanie, przy próbach przerwania lub ograniczenia pracy, stanów niepokoju, rozdrażnienia czy gorszego samopoczucia oraz ustępowanie tych stanów z chwilą powrotu do wykonywania zadań zawodowych;
• spędzanie coraz większej ilości czasu w pracy w celu zredukowania niepokoju, osiągnięcia zadowolenia czy dobrego samopoczucia, które poprzednio uzyskiwane były w normalnym czasie pracy;
• postępujące zaniedbywanie alternatywnych źródeł przyjemności lub dotychczasowych zainteresowań na rzecz wykonywania obowiązków zawodowych.
• wykonywanie czynności zawodowych pomimo szkodliwych następstw (fizycznych, psychicznych i społecznych), o których wiadomo, że mają związek z poświęcaniem dużej ilości czasu na pracę.

Należałoby więc być bardziej ostrożnym i obserwować czy przypadkiem większą część doby nie zaczynają nam zajmować obowiązki zawodowe, czy nie poświęcamy coraz mniej czasu rodzinie, czy w weekendy nie nadrabiamy zaległości w pracy, a podczas urlopu nie dręczy nas poczucie marnowania czasu. Jeżeli tak się dzieje to znaczy, że jesteśmy na najlepszej drodze do pracoholizmu czyli uzależnienia od pracy, które tylko z pozoru jest bardziej szlachetne od innych uzależnień.

Pracoholicy niestety bardzo rzadko zgłaszają się po pomoc, a jedynym powodem, który skłania ich do wizyty u specjalisty są narastające problemy zdrowotne będące objawami przemęczenia. Pracoholicy mają możliwość korzystania z doświadczeń, założonej w 1983 roku przez pracownika księgowości i nauczyciela szkolnego z Nowego Jorku, wspólnoty samopomocowej Anonimowych Pracoholików (Workaholics Anonymous). Osoby bliskie mogą uzyskać wsparcie w Grupach Rodzinnych Work-Anon.

KAROSHI

Czasami zaangażowanie w pracę może nawet doprowadzić do śmierci. Pierwszy przypadek nagłej śmierci odnotowano w 1969 roku w Japonii i nadano mu nazwę karoshi. Karoshi odnosi się do przypadków zgonów w wyniku zaburzeń krążeniowo-sercowych u osób przeciążonych pracą i narażonych na silny stres. Dotyczy głównie tzw. „ludzi sukcesu” pracujących ponad 60 godzin tygodniowo i w niewielkim stopniu wykorzystujących urlopy. W kulturze japońskiej śmierć z przepracowania kojarzona jest z sukcesem, jest to wyróżnienie dla rodziny, a posiadanie w rodzinie kogoś, kto w ten sposób rozstał się z życiem jest powodem do dumy.